خود فرق بين دنيا و آخرتست . اگر مادّه بعينهما در آخرت موجود باشد آخرت دار فنا خواهد بود نه دار بقاء حقيقت هرموجودى بصورتست نه مادّه ، مادّه امرى مبهم و لا متحصل و غير - موجود است مگر به تبع صورت ؛ تركيب بين مادّه و صورت اتحاديست ، و مادّه مدخليت در حقيقت انسان ندارد . چون اشتداد در يك حقيقت عريض ( مثل انسان ) واقع است انسان موجود در آخرت با حفظ هويّت مبدء آثار انسان دنيوى است ، بدون كم و زياد . تمام أفاعيل انسان بر وجود برزخي مترتب است در امر معاد حكماى مشّاء و اشراق و علماى كلام بلكه جمهور از علماى ظاهر . راه افراط و تفريط را پيموده‌اند « 1 » . تعدّد و تكثر فردى در افراد مادي انسان از ناحيهء مادّه است ولى لازم نيست تكثّر فردى انسان برزخي چه در قوس صعود و چه در نزول از ناحيهء مادّه باشد تكثّر از ناحيهء فاعل نيز امكان دارد و متحقّق است . بهترين دليل بر وجود آن ، تكثّراتى است كه بحسب صور مختلفه در قوهء متخيلهء انسان وجود پيدا مينمايد و براهين متعدد بر تجرّد خيال اقامه شده است « 2 » . چه آنكه انسان اقتدار دارد هرصورتيكه بخواهد به صرف اراده و مشيّت در

--> ( 1 ) - الحمد للّه الذي هذا لهذا و جعلنا امة وسطا . و ليس الامر في المعاد كما زعمه جمهور المليين . ( 2 ) - آيات و اخبار وارده در حشر اجساد و ابدان اخروى متشابه‌اند . قدر مسلم آنكه ابدان اخروى مثل عالم آخرت قابل فناء و زوال و دثور نيستند بحسب قواعد عقلي و نقلى دار آخرت دار اعداد و استعداد و استكمال نيست « الدنيا مزرعة الآخرة » در آخرت نتايج اعمال دنيوى را انسان مشاهده مىكند اين خود بهترين دليل است بر اينكه انسان در مقام انتقال بآخرت مادهء جسمانى را ( نه أصل جسم و مقدار را ) رها مىكند و حقتعالى بقدرت باهرهء خود عين ابدان دنيوى را انشاء مىكند « بل قادرين ان نسوى بنانه ، يحييها الذي انشأها أول مرة و هو بكل خلق عليم » . يك قسم از خلق ، خلق ابدان اخروى است .